Kitaplık Modelleri: Raf Aralığı, Derinlik ve Sabitleme

Kitaplık, kitapları raflarda dik ya da yatık biçimde saklamak için yapılan, yan dikmeler ve raflardan oluşan mobilyadır. Kitaplık modelleri boy kitaplık, duvar rafı, modüler kübik sistem ve kapaklı vitrin gibi tiplere ayrılır. Hangisinin işe yarayacağını tarzdan çok ölçüler belirler. Raf aralığı, raf derinliği ve rafın yük altında ne kadar eğileceği bunların başında gelir. Aşağıda bu ölçüleri kitap boylarından ve basit bir eğilme hesabından çıkardık, duvara sabitlemeyi de adım adım anlattık.

Kitaplık modelleri hangi tiplere ayrılır?

Kitaplıklar duruşuna ve kapağına göre ayrılır. Yere basan boy kitaplık, duvara asılan raf, kutulardan oluşan modüler sistem ve kapaklı vitrin en yaygın tiplerdir. Seçimi çoğu zaman duvarın ne kadarının boş olduğu belirler.

Salonda kitaplığı ekranla aynı duvarda toplamak, karşı duvarı boş bırakır. Ekran altı dolap ile kitaplık derinliği eşit olursa duvar tek parça gibi okunur. Ekran bölümünün ölçülerini TV ünitesi modelleri yazımızda ayrıca anlattık.

Raf aralığı kaç cm olmalı?

Raf aralığı, rafa dizilecek en uzun kitabın boyuna 2–3 cm eklenerek bulunur. Bu pay, kitabı üstünden parmakla tutup çekmeye yeter. Bütün bölmeleri aynı aralıkta yapmak ise yer kaybettirir.

Çizim aynı kuralı tek bir kitaplıkta gösteriyor. Her bölme, içine konacak en uzun kitabın boyuna 2–3 cm eklenerek ayarlandı.

Ayarlı raflı kitaplıklarda yan dikmelerde 32 mm arayla dizilmiş pim delikleri bulunur. Raf aralığını bu yüzden 3,2 cm'lik adımlarla değiştirebilirsiniz. Sabit raflı modelde ise karışık bir düzen kurmak gerekir. Alttaki iki bölme yüksek tutulur, üsttekiler roman boyuna göre yapılır.

Ağır ve büyük kitapların aşağıda durması iki işe yarar. Kitaplığın ağırlık merkezi alçalır ve kucak dolusu albümü başın üstünden indirmek gerekmez.

Raf derinliği neye göre seçilir?

Raf derinliği, kitabın eninden birkaç santim fazla olmalıdır. Roman için 20 cm, A4 klasör için 30 cm yeter. Hazır boy kitaplıkların derinliği çoğunlukla 25–35 cm arasındadır.

Gereğinden derin raf, kitapları iki sıra dizmeye iter. Arka sıradaki kitap görünmez ve zamanla unutulur. Yalnızca roman dizilecek bir koridorda 20–25 cm derinlik çoğu zaman yeterlidir (romanların eni 13,5 cm civarındadır).

Derinlik, devrilme riskini de etkiler. Sığ bir kitaplık ağırlığını duvara yakın taşır, ama tabanı dar olduğu için öne daha kolay yatar. Boy kitaplık hangi derinlikte olursa olsun duvara bağlanmalıdır; sığ modelde bu adım daha da acildir.

Raf neden sarkar, hangi açıklık güvenli?

Raf, iki ucundan taşınan bir kiriş gibi çalışır ve ortasından aşağı eğilir. Bu eğilmeye sehim denir. Sehim, raf açıklığının dördüncü kuvvetiyle büyür, kalınlığın küpüyle küçülür.

Pratikteki anlamı şudur: 80 cm'lik raf 100 cm'ye uzatılınca sehim 2,4 kat artar. Kalınlık 18 mm'den 25 mm'ye çıkınca sehim üçte birin biraz üstüne iner. Küçük görünen bir ölçü farkı, yıllar sonra rafın görünüşünü belirler.

Sunta ve MDF'de ikinci bir etki daha var: sünme. Sünme, sürekli yük altındaki malzemenin zaman içinde eğilmeyi artırmasıdır. Ahşap yapıların hesap standardı Eurocode 5, sunta ve MDF'de uzun vadeli eğilmenin ilk günün üç katını aşabileceğini kabul eder. Masif ahşapta bu artış yüzde 60 civarında, kontrplakta yüzde 80 civarında kalır.

Aşağıdaki tablo bu kurallarla hesaplandı. Yük, dolu bir roman rafına karşılık gelen metre başına 20 kg'dır. Raf 25 cm derindir ve iki ucundan pimlerin üstüne serbestçe oturur.

Okun solundaki değer ilk günün, sağındaki yıllar sonrasının sehimidir. Hesapta raf derinliği 25 cm, yük metre başına 20 kg alındı. Esneklik modülü, yani malzemenin eğilmeye karşı sertliği, sunta için 2.500 MPa alındı. MDF için 3.000, kontrplak için 8.000, masif ahşap için 10.000 MPa kullanıldı. Gerçek levhalar bu değerlerden sapabilir; tablo malzemeleri karşılaştırmak içindir.

Yük nereden geliyor? 13,5 × 21 cm boyunda, 300 sayfalık bir roman 350 g civarındadır. Bir metre rafa yaklaşık 50 tane sığar, bu da 18–20 kg eder. Kuşe kâğıtlı albümlerde yük metre başına 30 kg'ı geçer ve sehim yarı yarıya artar.

Ahşap yapı hesaplarında uzun vadeli sehim için açıklığın 1/250 ile 1/350'si arası bir sınır kullanılır. Biz rafta 1/300'ü ölçüt aldık. Tablodan çıkan pratik sınırlar şunlar:

• 18 mm sunta ve MDF: Açıklık 50–60 cm'de kalsın. 80 cm'lik rafın ortası yıllar içinde 1 cm'ye yakın sarkar.
• 25 mm sunta: 70 cm'ye kadar sınırın içinde kalır.
• 18 mm kontrplak: 90 cm açıklığa kadar kullanılabilir.
• 18 mm masif ahşap: 90–100 cm açıklıkta bile sınıra ancak yaklaşır.

Uzun bir sunta raf kurtarılabilir mi? Evet, iki yolla. Rafın ön kenarına tutkalla yapıştırılan 18 × 40 mm masif bir çıta, eğilme direncini kabaca dört katına çıkarır. Diğer yol, rafı ortadan bir dikmeyle bölmektir; 80 cm'lik açıklık 40 cm'ye inince sehim 16'da birine düşer.

Sunta, MDF, kontrplak ya da masif: hangi malzeme ne sağlar?

Malzeme, rafın ilk gün ne taşıdığından çok yıllar içindeki davranışını belirler. Sunta ve MDF düzgün ve ucuzdur, ama sürekli yük altında sarkar. Kontrplak ve masif ahşap aynı kalınlıkta çok daha az eğilir.

Metal raf ince bir sacdır ve taşıma gücünü kalınlığından çok kenar bükümünden alır. Kenarı aşağı kıvrılmış bir sac raf, düz bir levhadan çok daha az eğilir. Çeliği "pas tutmaz" diye sunan ilanlara temkinli yaklaşın; boyası çizilen yer nemli odada paslanır.

Sunta ve MDF alırken formaldehit salım sınıfını da sormak gerekir. Avrupa'da iç mekân levhaları için E1 sınıfı esas alınır.

Kaç metre raf gerekir? Örnek bir hesap

Gereken raf uzunluğu, kitap sayısı metreye sığan kitap sayısına bölünerek bulunur. Romanlarda metreye 40–50 kitap düşer. Sonuca yüzde 20 büyüme payı eklemek, yeni gelen kitaba yer bırakır.

400 kitaplık bir ev için hesabı adım adım yapalım. Kitapların 300'ü roman, 60'ı büyük boy, 40'ı albüm ve klasör olsun.

1. Romanlar: 300 ÷ 45 ≈ 6,7 m raf.
2. Büyük boy kitaplar (2,5–3 cm kalınlıkta): 60 ÷ 35 ≈ 1,7 m.
3. Albüm ve klasörler (4–8 cm kalınlıkta): 40 ÷ 15 ≈ 2,7 m.
4. Toplam 11,1 m eder; yüzde 20 payla 13,3 m'ye çıkar.
5. Raflar 18 mm sunta ise modül genişliğini 60 cm tutun: 13,3 ÷ 0,6 ≈ 23 bölme.
6. Altı bölmeli dört modül 24 bölme verir ve dikmelerle birlikte yaklaşık 250 cm duvar kaplar.

Altı bölme yüksekliğe nasıl sığar? Alta 8 cm baza ve iki adet 35 cm albüm bölmesi koyalım. Üstüne bir adet 27 cm büyük boy, üç adet 24 cm roman bölmesi gelsin. Yedi adet 18 mm tabla ve rafla toplam yükseklik 190 cm civarına gelir. En üst bölme göz hizasının üstünde kaldığı için oraya az açılan kitaplar konur.

Kitaplık duvara nasıl sabitlenir?

Boy kitaplık, en üst noktasından duvara bağlanarak sabitlenir. Bağlantı ince arka panele değil, üst tablaya ya da yan dikmeye yapılır. Duvardaki parçanın, yani dübelin, duvarın cinsine uyması gerekir.

Devrilmenin ne kadar kolay olduğunu basit bir moment hesabı gösterir. Boşken 40 kg gelen, 30 cm derin bir kitaplık düşünün. Ağırlık merkezi ön kenardan 15 cm geride durur. 150 cm yükseklikten yapılan 4 kg'lık yatay bir çekiş onu öne devirmeye yeter.

Raflara 120 kg kitap dizilince bu değer 16 kg civarına çıkar, ama güvenli sayılmaz. Rafa tırmanan bir çocuğun gövdesi kitaplığın önünde kalır ve devirme yönünde çalışır. Çocuklu evde sabitleme bu yüzden tartışmasız bir adımdır.

• Beton ve dolu tuğla: Plastik dübel ve dübel çapına uygun vida yeter.
• Delikli tuğla: Kısa dübel boşluğa düşer; uzun gövdeli dübel ya da kimyasal dübel kullanılır.
• Gazbeton: Gazbetona özel, geniş kanatlı ya da spiral dübel gerekir.
• Alçıpan: Vida arkadaki metal profile denk getirilir, olmazsa metal boşluk dübeli kullanılır.

1. Kitaplığı yerine koyup su terazisiyle dengeleyin. Öne eğik durmasındansa duvara hafifçe yaslanması iyidir.
2. Üst tabla hizasında duvarı işaretleyin ve mümkünse iki noktadan bağlayın.
3. Köşebendi ya da devrilme önleyici kayışı üst tablaya veya yan dikmeye vidalayın.
4. Duvara uygun dübeli takın ve bağlantının ikinci parçasını sıkın.
5. Kitapları alttan başlayarak dizin; ağır olanlar alt bölmelerde kalsın.
6. Kitaplığı üstünden öne doğru elle çekin. Boşluk ya da esneme hissediliyorsa bağlantıyı yeniden sıkın.

Duvar rafında konsol aralığını yukarıdaki sehim tablosu belirler. 18 mm sunta raf için konsollar arasında 50–60 cm kalmalı. Konsolun kolu da rafın derinliğinin en az üçte ikisini taşımalıdır.

Hangi oda için hangi kitaplık modeli?

Oda değişince kitaplıktan beklenen iş de değişir. Koridorda derinlik, çocuk odasında yükseklik, çalışma odasında bölme aralığı öne çıkar. Aşağıdaki tablo bu farkları ölçüleriyle bir araya getiriyor.

Çocuk odasındaki raflar okul çağında yükselir ve derinleşir. Ders kitapları büyük boy olduğu için 27 cm aralıklı bölme işe yarar. Odanın genel yerleşimini genç odası düzeni yazımızda ele aldık.

Raf altına yerleştirilen LED şerit, okuma sırasında sırtları rahat seçmeyi sağlar. Az ısındığı için kitaba yakın durması sorun çıkarmaz. Işık rengi ve gücü konusunda aydınlatma modelleri yazımız yol gösterir.